इतिहासाची सुवर्णपाने जपणारे 'काटी': मराठवाड्याच्या अस्मितेचा अनमोल दस्तऐवज; तुळजाभवानीचा उल्लेख असणारा पहिला शिलालेख, अद्वितीय 'दख्खनी' स्थापत्यशैली आणि हुतात्मा गणपतराव देशमुखांचे बलिदान; ऐतिहासिक वारसा लाभलेल्या काटी गावची गौरवगाथा!

विशेष वृत्त 

'Only न्युज धाराशिव' वृत्तसेवा 

काटी | उमाजी गायकवाड

मराठवाडा आणि पश्चिम महाराष्ट्राच्या सीमेवर, तुळजापूर तालुक्याच्या नैऋत्येला वसलेले आणि तुळजापूर शहरापासून २४ किमी अंतरावर असलेले 'काटी' हे गाव केवळ एक भौगोलिक भूप्रदेश नाही, तर तो जिवंत इतिहासाचा एक चालता-बोलता दस्तऐवज आहे. 'इदलबाद' या मूळ नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या आणि सुमारे 10 हजार लोकसंख्या असलेल्या या गावाला शेकडो वर्षांची ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, राजकीय आणि क्रांतीची पार्श्वभूमी लाभली आहे. एवढेच नव्हे, तर या परिसराला थेट सातवाहन कालीन संस्कृतीचा ऐतिहासिक संदर्भही लाभला आहे. आज दैनिक पुण्यनगरीच्या वर्धापनदिनानिमित्त या गावाच्या वैभवशाली इतिहासाचा वेध घेणे औचित्यपूर्ण ठरेल.

'उजव्या मारुती'चे गाव आणि हेमाडपंथी स्थापत्याचा नमुना

या ऐतिहासिक गावात प्रवेश करण्यासाठी पुरातन काळापासून चार मार्ग आहेत. या रस्त्यांचे एक आगळेवेगळे वैशिष्ट्य म्हणजे, आपण कोणत्याही प्रवेशद्वारातून गावात प्रवेश केला, तरी उजव्या बाजूला मारुतीचे मंदिर लागते. त्यामुळेच उपरोधाने या गावातील पाहुण्यांना 'उजवा मारुती' म्हणूनही संबोधिले जाते. गावात पाऊल ठेवताच भैरवनाथ, विठ्ठल-रुक्मिणी, खंडोबा, दत्त, यमाई, सटवाई, नागनाथ आणि नीलकंठेश्वर या मंदिरांची मालिका गावच्या धार्मिक एकतेची साक्ष देते.

गावाच्या नैऋत्येला असलेले 'नीलकंठेश्वर महादेवाचे मंदिर' सुमारे एक हजार वर्षांपूर्वीचे आहे. जमीन सपाटीपासून पाच फूट खाली असलेले हे संपूर्ण मंदिर हेमाडपंथी कलाकुसरीचा जुन्या काळातील एक उत्तम नमुना आहे.

मंदिराचे वैशिष्ट्य: हे मंदिर भुयारी स्वरूपाचे असल्याने आत प्रवेश करताच क्षणात अंधार वाटतो, मात्र पुढे दोन्ही बाजूंना नागनाथ, गणपती आणि इतर देवी-देवतांच्या覓ती आपले अस्तित्व दाखवून देतात. जमिनीखाली असल्यामुळे येथे बाराही महिने सुखद गारवा जाणवतो आणि क्षणार्धात बारा ज्योतिर्लिंगांच्या दर्शनाचा अनुभव येतो.

मुख्य गाभाऱ्यात अखंड पाषाणात कोरलेली ६ फूट लांब आणि ४ फूट रुंद अशी भव्य, मनमोहक महादेवाची पिंड आणि समोरील भव्य नंदी भाविकांचे मुख्य आकर्षण आहे. मंदिराच्या बाजूला जुन्या काळातील ६० बाय ४० फुटांची विहीर आणि गुप्त लिंगाचे मंदिर असून, श्रावण महिन्यात येथे दर्शनासाठी भाविकांची मोठी गर्दी होते. भाजप प्रदेश कार्यकारिणी सदस्य अविनाश कोळी यांच्या प्रयत्नांतून आणि तत्कालीन खासदार प्रकाश जावडेकर यांच्या निधीतून येथे भव्य सभामंडप उभारण्यात आला आहे, तर 'व्यंकेज इंडिया लिमिटेड सोलापूर'च्या माध्यमातून ज्योतिर्लिंग मंदिर व नीलकंठेश्वर मंदिराच्या शिखराचे काम पूर्ण होऊन मंदिराच्या वैभवात भरप्लडी आहे.

इतिहासाचे जंक्शन आणि श्री तुळजाभवानीचा पहिला शिलालेख

मध्ययुगीन कालखंडात अहमदनगर-तुळजापूर-सोलापूर या व्यापारी मार्गावर वसलेले काटी हे खऱ्या अर्थाने व्यापाराचे आणि दळणवळणाचे 'जंक्शन' होते. मुंबई ते हैदराबाद आणि अहमदनगर ते विजापूर हे मुख्य मार्ग याच गावातून जात होते. यामुळेच बरीदशाही, आदिलशाही, मोगल आणि निजामशाहीचा तळ या ठिकाणी राहिला आहे.

या गावचे सर्वात मोठे ऐतिहासिक महत्त्व म्हणजे येथील मारुती मंदिराच्या पाठीमागे असलेला, १.५ फूट रुंद आणि ३ फूट उंच असलेला शिलालेख! एका बाजूला सूर्य आणि चंद्र कोरलेल्या या शिलालेखात 'श्री तुळजाभवानी' आणि तुळजापूरच्या यात्रेचा पहिला ऐतिहासिक उल्लेख आढळतो.

काळ: इ.स. १३९७-१३९८ (शके १३२० - फिरोजशहा बहमनीचा कालखंड)

महत्त्व: या शिलालेखातील माहितीवरून स्पष्ट होते की, फिरोजशहा बहामणीच्या काळातील परसराम गोसावी यांनी तुळजापूरला जाऊन श्री तुळजाभवानीच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना केली आणि बाजूला ओवऱ्या बांधल्या होत्या.

छत्रपती शिवकाळातील महत्त्वपूर्ण घटना: जेव्हा क्रूर अफझलखान तुळजाभवानीची मूर्ती भंजन करण्याच्या हेतूने निघाला, तेव्हा येथील 'भोपे कदम' यांनी तुळजापूरची मूळ चल मूर्ती ८० साड्यांमध्ये गुंडाळून अत्यंत गोपनीयतेने काटीच्या देशमुखांकडे संरक्षणासाठी सोपवली होती. मूळ मूर्ती सुरक्षित ठेवून तिथे दुसरी प्रतिमूर्ती ठेवण्यात आली होती, जी अफझलखानाने तोडली. अफझलखान गेल्यानंतर भुताजी कदम आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी ही मूळ मूर्ती काटीतून सन्मानाने नेऊन पुन्हा तुळजापुरात प्रतिष्ठित केली. हा इतिहास काटी गावच्या स्वाभिमानाची साक्ष देतो.

'विद्येचे माहेरघर' आणि कर्तृत्वाचा वारसा

काटी गावाने केवळ इतिहासच जिवंत ठेवला नाही, तर आधुनिक काळात ज्ञानाची मशागत करून 'विद्येचे माहेरघर' म्हणून स्वतःची ओळख निर्माण केली. हे एक शेतीप्रधान गाव असले तरी येथील मातीने अनेक नामवंत डॉक्टर, वकील, अभियंते, प्राध्यापक आणि लष्करी अधिकारी देशाला दिले आहेत.

कै. नरसिंहराव देशमुख: १९३६ मध्ये एलएल.बी. पूर्ण करून 'मराठवाड्यातील पहिले वकील' होण्याचा मान त्यांनी मिळवला.

बॅरिस्टर कै. धैर्यशीलराव देशमुख: लंडनमध्ये शिक्षण घेऊन ते 'मराठवाड्यातील पहिले बॅरिस्टर' ठरले.

माजी न्यायमूर्ती कै. बी. एन. देशमुख (बलभीमराव): लंडनमधून बॅरिस्टर पदवी घेऊन त्यांनी मुंबई उच्च न्यायालयाच्या औरंगाबाद खंडपीठात न्यायमूर्ती म्हणून ऐतिहासिक कार्य केले. तसेच १९७८ ते १९८४ या काळात त्यांनी आमदार म्हणूनही लोकसेवा केली.

मराठवाडा मुक्तिसंग्रामातील धगधगते पर्व: हुतात्मा गणपतराव देशमुख

हैदराबाद संस्थान आणि मराठवाड्याला निजामी जोखडातून मुक्त करण्यासाठी १७ सप्टेंबर १९४८ पर्यंत चाललेल्या सशस्त्र लढ्यात काटी गावच्या देशप्रेमाचा रक्तांकित इतिहास जोडलेला आहे. देशमुखी वैभव असतानाही सामान्य जनतेवरील रझाकारांचे अत्याचार न पाहवल्याने गावचे सुपुत्र गणपतराव देशमुख या संग्रामात हिरिरीने उतरले.

त्यांनी भूमिगत क्रांतिकारकांना रसद पुरवण्याचे आणि तरुणांना संघटित करण्याचे काम केले. त्यांच्या नेतृत्वाखाली काटी भागातील 'लेवी'चा (धान्य कर) साठा ताब्यात घेऊन त्यांनी उपाशी गोरगरीब जनतेसाठी ज्वारीचे कोठार खुले केले. हिंदू नागरिकांना स्वसंरक्षणासाठी हत्यारे बाळगता यावीत म्हणून त्यांनी मांडलेल्या ठरावामुळे रझाकार त्यांच्यावर प्रचंड चिडले होते. गावातील देशभक्त मुस्लिम बांधवांनी धोका ओळखून त्यांना गाव सोडण्याचा सल्ला दिला, परंतु 'गावकर्‍यांना संकटात सोडून जाणार नाही' हा बाणा त्यांनी जपला. शेवटी ५ मे १९४८ च्या रात्री रझाकारांनी अंगणात झोपलेल्या अवस्थेत त्यांची क्रूरपणे हत्या केली. काटीच्या या महान हुतात्म्याचे बलिदान आजही प्रत्येकाच्या अंगावर रोमांच उभे करते. त्यांच्या स्मरणार्थ दरवर्षी ५ मे रोजी येथे 'हुतात्मा दिन' साजरा केला जातो.

'दख्खनी' स्थापत्यशैलीचा उत्कृष्ट नमुना: भव्य 'जामा मशिद'

गावाच्या पश्चिमेला अहमदनगरच्या निजाम बुर्‍हाणशहाच्या काळात हिजरी १०१२ म्हणजेच इ.स. १६०४ मध्ये बांधलेली भव्य, देखणी आणि ऐतिहासिक 'जामा मशिद' उभी आहे. सुमारे सव्वाचारशे वर्षांपूर्वी काळ्या बेसाल्ट दगडात बांधलेली ही वास्तू आजही अभंग स्थितीत आहे. ही मशिद म्हणजे ऐतिहासिक 'दख्खनी स्थापत्य शैलीचा' (Deccani Architectural Style) एक उत्कृष्ट नमुना आहे, जो पर्शियन (फारसी), मध्य आशियाई आणि स्थानिक भारतीय वास्तुकलेचा सुंदर मेळ साधतो.

ऐतिहासिक दाखला: बुर्‍हाणशहाचा सरदार याकुत (सिपेसालार जंग याकूब) हा फौज घेऊन येथे राहत असताना, त्याच्या पत्नीने मुस्लिम रितीरिवाजाप्रमाणे पतीस दिलेली 'मेहर' (स्त्रीधन) म्हणून स्वतःच्या पैशातून ही भव्य मशिद बांधली अशी नोंद आहे.

स्थापत्य सौंदर्य व वैशिष्ट्ये: पूर्वाभिमुख भव्य सदर दरवाजा, मशिदीच्या चारही बाजूला सडपातळ मिनार आणि त्यांवर कोरलेली फुलं-पाकळ्यांची नाजूक नक्षी हे या मशिदीचे मुख्य आकर्षण आहे. मशिदीची मुख्य इमारत तीन कमानींची बनलेली असून, तिच्या चौकोनी भिंतींभोवती फिरवलेल्या फुलांच्या पट्ट्यांमुळे ही वास्तू दुमजली असल्याचा भास होतो. वजूखान्यासाठी येथे भव्य तलाव आणि विहीर आहे. मशिदीच्या मेहराब आणि अर्धघुमटावर अप्रतिम कोरीव काम केले आहे.

विस्मयकारक भिंती: मशिदीच्या आतील भिंतींवर फारसी भाषेत कुराणातील आयते आणि सुविचार कोरलेले आहेत. दख्खनी शैलीचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे, या भिंतींवर पाणी मारल्याशिवाय ही कोरलेली अक्षरे सहजासहजी स्पष्ट दिसत नाहीत. बुर्‍हाणशहाच्या काळातील आक्रमणावेळी झाडण्यात आलेल्या बंदुकीच्या गोळ्या (काडतुसे) आजही या मशिदीच्या मुख्य घुमटात रुतलेल्या दिसतात. मशिदीच्या वायव्येस एक गुप्त भुयारी मार्गही आहे.

संवर्धनाची आणि पर्यटनाची मोठी संधी

बीजापूरचा गोल गुम्बज, हैदराबादचा चारमिनार किंवा गुलबर्ग्याची जामा मशिद ज्या दख्खनी शैलीचे प्रतिनिधित्व करतात, त्याच वैभवशाली वारशाचा एक मुख्य दुवा म्हणून काटी येथील जामा मशिद आणि ऐतिहासिक नीलकंठेश्वर मंदिर उभे आहे. तुळजापूर आणि सोलापूर या दोन्ही मोठ्या शहरांच्या जवळ असल्यामुळे काटी हे गाव ऐतिहासिक पर्यटनाचे एक मोठे केंद्र बनू शकते.

परंतु, सध्या या ऐतिहासिक ठेव्याची योग्य देखभाल आणि संवर्धनाची अत्यंत गरज आहे. पुरातत्व विभागाने या वास्तूंचे शास्त्रोक्त पद्धतीने जतन केल्यास मराठवाड्याच्या इतिहासाचे आणि क्रांतीचे हे सोनेरी पान पुढील अनेक पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरेल.

लेखक: पत्रकार उमाजी गायकवाड 

              दैनिक पुण्यनगरी 

              काटी | प्रतिनिधी 

                     तथा 

    'Only न्युज धाराशिव' वृत्तसेवा 

              मुख्य संपादक 

       मो.नं. 9923005236