चिकुंद्रा | भैरवनाथ कानडे (लेखक)
"ज्या भूमीचा श्वास शेतीत आहे आणि ज्या राज्याच्या विकासाचा पाया शेतकऱ्याच्या घामात आहे, त्या समाजाला दूरदृष्टीचे नेतृत्व लाभले तर इतिहास घडतो." महाराष्ट्राच्या विकासाच्या इतिहासात असेच एक नेतृत्व लाभले, ज्यांनी शेती, शेतकरी, ग्रामविकास आणि प्रशासनाला विकासाचे नवे तत्त्वज्ञान दिले. ते व्यक्तिमत्त्व म्हणजे राज्याचे माजी मुख्यमंत्री स्व. वसंतराव फुलसिंग नाईक. आज १ जुलै, 'कृषी दिना'निमित्त त्यांच्या स्मृतींना उजाळा देणे म्हणजे महाराष्ट्राच्या कृषी संस्कृतीचा आणि विकासगाथेचा गौरव करणे होय.
मातीशी नाळ जोडलेला नेता
१ जुलै १९१३ रोजी यवतमाळमधील गहुलीसारख्या छोट्या गावात जन्मलेल्या वसंतराव नाईकांनी ग्रामीण जीवनातील कष्ट, दुष्काळाचे चटके आणि शेतकऱ्यांच्या अडचणी बालपणापासून अनुभवल्या होत्या. तब्बल अकरा वर्षे मुख्यमंत्री म्हणून राज्याचे नेतृत्व करताना त्यांनी सत्ता गाजवली नाही, तर 'विकासाची संस्कृती' निर्माण केली. साधेपणा, संयम आणि निर्णयक्षमता हा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा गाभा होता.
हरितक्रांतीचा पाया आणि कृषी विद्यापीठांचे जाळे
स्वातंत्र्योत्तर काळात शेती पारंपरिक आणि पावसाच्या भरवशावर होती. वसंतराव नाईकांनी या परिस्थितीला केवळ सहानुभूतीची नजर न देता, विज्ञानाची जोड दिली. त्यांनी स्पष्ट केले की, 'कृषी हा नशिबाचा नव्हे, तर ज्ञानाचा विषय आहे.' त्यांनी संकरित बियाणे, खतांचा शास्त्रीय वापर आणि आधुनिक तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवले. राहुरी, अकोला, परभणी आणि दापोली येथे कृषी विद्यापीठांची स्थापना करून त्यांनी संशोधनाचे विकेंद्रीकरण केले. आजही ही विद्यापीठे महाराष्ट्राच्या शेतीचा कणा म्हणून उभी आहेत.
दूरदृष्टीची धोरणे: कापूस एकाधिकार ते रोजगार हमी
वसंतराव नाईकांच्या दूरदृष्टीचे दर्शन त्यांच्या धोरणांतून घडते:
कापूस एकाधिकार योजना: शेतकऱ्यांना व्यापाऱ्यांच्या शोषणातून मुक्त करण्यासाठी त्यांनी हा धाडसी निर्णय घेतला.
रोजगार हमी योजना (रोहयो): १९७२ च्या भीषण दुष्काळात दान घेण्यापेक्षा 'कामाच्या बदल्यात रोजगार' ही संकल्पना राबवून त्यांनी महाराष्ट्राला स्वावलंबनाचा मार्ग दाखवला. आजही केंद्र सरकारची 'मनरेगा' योजना याच धोरणाचा विस्तार आहे.
औद्योगिक महाराष्ट्र: एमआयडीसीच्या माध्यमातून राज्यभर औद्योगिक वसाहती उभारून त्यांनी राज्याला औद्योगिक प्रगतीकडे नेले. नवी मुंबईची उभारणी हा त्यांच्या नियोजित नागरीकरणाचाच एक भाग होता.
ग्रामविकासाचे आधुनिक शिल्पकार
"गाव समृद्ध तर राज्य समृद्ध," हे त्यांचे ब्रीदवाक्य होते. लोकशाहीचे विकेंद्रीकरण करत त्यांनी पंचायतराज व्यवस्थेला बळ दिले. श्रमदान आणि लोकसहभागातून विकास साधण्यावर त्यांचा भर होता. 'पाणी अडवा-पाणी जिरवा' या मंत्राची बीजे त्यांनीच पेरली होती, ज्याचा फायदा आजही जलयुक्त शिवारसारख्या योजनांतून महाराष्ट्राला होत आहे.
आजच्या काळातील सुसंगतता
आज हवामान बदल, शेतीचा वाढता खर्च आणि बाजारपेठेतील अनिश्चितता ही मोठी आव्हाने आपल्यासमोर आहेत. अशा वेळी वसंतराव नाईकांचे विचार अधिकच मार्गदर्शक ठरतात. जलसंधारण, पीक विविधीकरण आणि शेतकरी संघटनांचे बळकटीकरण यावर त्यांनी दिलेला भर आज शाश्वत शेतीसाठी अनिवार्य आहे.
निष्कर्ष
वसंतराव नाईक यांचे कार्य म्हणजे केवळ इतिहासाचे पान नाही, तर तो महाराष्ट्राच्या प्रगतीचा मूलमंत्र आहे. कृषिदिनी त्यांच्या स्मृतींना अभिवादन करताना, "पाणी जपू, माती जपू आणि शेती समृद्ध करू," हा संकल्प करणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल. आधुनिक महाराष्ट्राच्या विकासगाथेत त्यांचे नाव सदैव सुवर्णाक्षरांनी कोरलेले राहील.
लेखन: भैरवनाथ खंडू कानडे
(सदस्य, जिल्हा मराठी भाषा समिती, धाराशिव)
मो.नं.-8830081919
0 Comments